Co musi zawierać rysunek techniczny
Dobry rysunek odpowiada na wszystko, co warsztat musi wiedzieć, bez zgadywania przez operatora. Zawiera rzuty i przekroje potrzebne do pokazania kształtu, wymiary z tolerancjami, materiał, wymagania powierzchni i ewentualną obróbkę wykończeniową. Rodzaje linii są zgodne z ISO 128: gruba ciągła dla widocznych krawędzi, cienka kreskowa dla niewidocznych i cienka punktowa dla osi i linii symetrii. Przekroje stosujemy, gdy geometrię wewnętrzną trzeba by inaczej pokazać mnóstwem linii kreskowych. Widoki szczegółów w większej skali czynią czytelnymi małe rowki, fazy i promienie.
Tabliczka rysunkowa jest zgodna z ISO 7200 i zawiera między innymi tytuł, numer rysunku, rewizję, datę wydania, autora, osobę zatwierdzającą i właściciela. Dodajemy też materiał, skalę, symbol metody rzutowania i tolerancję ogólną. Rysunek działa wtedy od razu w Twoim systemie dokumentacji i można go wysłać do wyceny bez uzupełnień.
Metoda rzutowania: europejska czy amerykańska
Rzuty rozmieszcza się według metody rzutowania i musi ona wynikać z rysunku. W Polsce i w całej Europie stosuje się rzutowanie europejskie, metodę 1, oznaczaną E. Widok z lewej strony leży wtedy na prawo od widoku z przodu, a widok z góry pod nim. W rzutowaniu amerykańskim, metodzie 3 oznaczanej A, jest odwrotnie.
Symbolem jest stożek ścięty w dwóch rzutach umieszczony w tabliczce lub obok niej. Pomylenie metod może przenieść otwór na złą stronę detalu, zwłaszcza gdy rysunek trafia do dostawcy spoza Europy. Rysujemy w metodzie E, chyba że zażyczysz sobie inaczej. Często dodajemy też widok aksonometryczny jako pomoc dla czytającego.
Skalę wybieramy z szeregu normalnego, na przykład 1:1, 1:2, 1:5 lub 2:1, i podajemy w tabliczce. Wymiary zawsze dotyczą rzeczywistego detalu, nigdy tego, co zmierzy się na papierze. Dlatego sprawdzamy, czy rysunek jest czytelny w docelowym formacie, najczęściej A4 lub A3.
Wymiarowanie i tolerancje ogólne
Wymiarowanie jest zgodne z ISO 129-1. Wychodzimy od baz funkcjonalnych, czyli powierzchni, o które detal się opiera lub które go prowadzą. Unikamy łańcuchów wymiarowych tam, gdzie tolerancje by się sumowały, i żadnego wymiaru nie podajemy dwa razy. Każdy wymiar musi dać się zmierzyć przy kontroli.
Wszystkie wymiary bez własnej tolerancji podlegają tolerancji ogólnej, najczęściej według ISO 2768-1 z klasami f (dokładna), m (średnia), c (zgrubna) i v (bardzo zgrubna). Dla długości od 6 do 30 mm oznacza to odpowiednio ±0,1, ±0,2, ±0,5 i ±1 mm. Częsty zapis to ISO 2768-mK, gdzie K jest klasą kształtu i położenia według ISO 2768-2. Węższe tolerancje dajemy tylko tam, gdzie wymaga tego funkcja, bo kosztują czas maszyny i kontroli. Wymiar ±0,2 mm zmierzysz suwmiarką, a otwór H7 wymaga sprawdzianu granicznego.
Pasowania i tolerancje geometryczne
Pasowania podajemy według ISO 286 z klasami tolerancji otworu i wałka. W układzie stałego otworu H7 otwór Ø20 ma odchyłki +0/+0,021 mm. Wałek Ø20 h6 ma 0/−0,013 mm. H7/g6 daje pasowanie luźne, w którym części mogą się obracać, a H7/p6 pasowanie wciskowe montowane prasą lub na gorąco. Pasowanie dobieramy do funkcji i do elementów znormalizowanych, takich jak łożyska i tuleje.
Gdy sam wymiar nie wystarcza do opisu wymagania, stosujemy tolerancje geometryczne według ISO 1101. Płaskość, prostopadłość, pozycję, współosiowość i bicie podajemy względem baz A, B i C. Rozstaw otworów, który ma pasować do części współpracującej, lepiej opisać tolerancją pozycji niż odchyłkami plus–minus na każdym otworze. Rysunki części maszyn i detali z blachy dostają oznaczenia potrzebne dokładnie tej technologii.
Bazy wybieramy tak, aby odpowiadały sposobowi montażu detalu. A to zwykle największa powierzchnia przylegania, B krawędź lub otwór ustalający położenie, a C element blokujący obrót. Z tymi samymi bazami w produkcji i kontroli pomiar jest jednoznaczny, a dyskusja z dostawcą krótsza.
Gwinty, chropowatość i materiał
Gwinty metryczne oznaczamy według ISO 965 i ISO 68-1. M8 oznacza gwint zwykły o skoku 1,25 mm. Gwint drobnozwojny zapisujemy w pełni, na przykład M8×1. W razie potrzeby dodajemy klasę tolerancji, na przykład M8×1,25-6H dla gwintu wewnętrznego i 6g dla zewnętrznego. Głębokość gwintu i wiercenia podajemy osobno, bo wpływają na wytrzymałość i czas obróbki.
Chropowatość podajemy symbolami i wartością Ra według ISO 21920, która zastąpiła ISO 1302. Wartości orientacyjne: Ra 6,3 dla frezowania zgrubnego, Ra 3,2 dla zwykłej powierzchni frezowanej lub toczonej, Ra 1,6 dla obróbki wykańczającej i Ra 0,8 dla gniazd łożysk i powierzchni uszczelniających. Materiał podajemy oznaczeniem normowym, na przykład EN AW-6082-T6 dla aluminium lub 1.4404 dla stali kwasoodpornej. Jak takie oznaczenia stosujemy w praktyce, widać na stronie inżynieria odwrotna, gdzie rysunek powstaje z istniejącej części.
Na końcu są uwagi ogólne. Krawędzie bez własnego oznaczenia dostają uwagę standardową, na przykład że wszystkie ostre krawędzie należy stępić 0,2–0,5 mm. Konstrukcje spawane dostają symbole spoin według ISO 2553 z grubością spoiny a i długością. Powłoki, jak anodowanie lub cynkowanie, podajemy z grubością warstwy, bo wpływa ona na wymiary pasowań.
Częste oznaczenia na rysunkach
| Oznaczenie | Znaczenie |
|---|---|
| ISO 2768-mK | Tolerancja ogólna średnia (m) dla długości i kątów, klasa K dla kształtu i położenia |
| 6–30 mm, ISO 2768-1 | f ±0,1 · m ±0,2 · c ±0,5 · v ±1 mm |
| Ø20 H7 | Otwór +0/+0,021 mm wg ISO 286 |
| Ø20 h6 | Wałek 0/−0,013 mm wg ISO 286 |
| H7/g6 | Pasowanie luźne – części obracają się lub przesuwają z małym luzem |
| H7/p6 | Pasowanie wciskowe – montaż prasą lub na gorąco |
| M8×1,25-6H / 6g | Metryczny gwint zwykły, wewnętrzny 6H, zewnętrzny 6g (ISO 965) |
| Ra 3,2 | Zwykła powierzchnia frezowana lub toczona (ISO 21920) |
| Ra 0,8 | Gładka powierzchnia, np. gniazdo łożyska lub powierzchnia uszczelniająca |
| Symbol E | Rzutowanie europejskie, metoda 1 |
Wartości tolerancji dotyczą wymiarów nominalnych w podanym zakresie. Inne wielkości mają inne wartości według odpowiedniej normy.
Czego potrzebujemy od Ciebie
- Model 3D w STEP albo szkic i zdjęcia, jeśli brak modelu
- Które powierzchnie i wymiary są krytyczne dla funkcji
- Materiał i ewentualna powłoka (anodowanie, cynkowanie, lakier)
- Technologia i liczba sztuk
- Wymagane pasowania z łożyskami, wałkami lub częściami współpracującymi
- Twój wzór tabliczki rysunkowej i system numeracji, jeśli go masz
- Stare rysunki papierowe lub pliki PDF do przerysowania
Przykładowe zlecenia
- Rysunek wykonawczy do frezowania CNC
- Rysunek do toczenia z pasowaniami i gwintami
- Rysunek blachy z rozwinięciem i kątami gięcia
- Rysunek złożeniowy z wykazem części i numerami pozycji
- Rysunek do zapytania ofertowego w kilku warsztatach
- Rysunek spawalniczy z symbolami spoin
- Digitalizacja starego rysunku papierowego
- Rysunek kontrolny z ponumerowanymi punktami pomiarowymi
- Rysunek dopasowany do tabliczki rysunkowej klienta
Co wpływa na cenę i termin
- Liczba arkuszy i rzutów
- Czy model 3D istnieje, czy trzeba go najpierw zrobić
- Liczba tolerancji, pasowań i wymagań geometrycznych
- Złożenie z wykazem części czy pojedynczy detal
- Czytelność starych rysunków do zdigitalizowania
- Oczekiwany termin
Co otrzymasz
- PDF do druku i wyceny
- DXF lub DWG do dalszej pracy
- Model 3D w STEP, najlepiej z PMI (AP242)
- Obsługa rewizji z opisem zmian
Częste pytania
Czym różni się rysunek techniczny od modelu 3D?
Model 3D opisuje kształt. Rysunek podaje dodatkowo tolerancje, pasowania, wymagania powierzchni, materiał i wymagania kontrolne. Wiele warsztatów programuje ze STEP, ale potrzebuje rysunku, aby wiedzieć, co jest ważne.
Co oznacza ISO 2768-mK na rysunku?
To tolerancja ogólna dla wszystkich wymiarów bez własnej tolerancji. m oznacza klasę średnią dla długości i kątów według ISO 2768-1, a K klasę kształtu i położenia według ISO 2768-2.
Czy muszę tolerować wszystkie wymiary?
Nie. Tolerancja ogólna obejmuje większość wymiarów. Własne tolerancje daje się tylko wymiarom wpływającym na funkcję, na przykład pasowaniom i rozstawom otworów względem części współpracujących.
Rysujecie w rzutowaniu europejskim czy amerykańskim?
Standardowo w europejskim (metoda 1, symbol E). Rzutowanie amerykańskie jest możliwe, gdy rysunek trafia do dostawcy, który go wymaga.
Czy przerysujecie stary rysunek papierowy?
Tak. Przerysowujemy go w CAD, w razie potrzeby tworzymy model 3D i oznaczamy wymiary niejasne lub sprzeczne. Uzgadniamy je z Tobą, zanim rysunek zostanie zatwierdzony.
Jaki format pliku wysłać do warsztatu?
Zwykle rysunek PDF razem z plikiem STEP. Warsztaty blacharskie często chcą DXF z rozwinięciem. Zapytaj warsztat, co czyta jego oprogramowanie.